Tiền mất giá: 3 thước đo sức mua, tỷ giá và vàng

Tiền mất giá nghĩa là giá trị của tiền giảm so với một thứ được chọn để so sánh. Nhưng câu nói này chưa hoàn chỉnh nếu thiếu thước đo: cùng số tiền mua được ít hàng hóa hơn, đổi được ít ngoại tệ hơn hay mua được ít vàng hơn? Ba câu hỏi có mẫu số khác nhau và không được thay thế tùy ý.

Bài dùng số hoàn toàn giả định để tách ba phép đo. Không có dữ liệu tỷ giá, lạm phát hoặc giá vàng hiện tại trong bảng ví dụ; cũng không suy ra thời điểm mua tài sản từ một phép chia.

Tiền mất giá so với rổ hàng hóa

ECB giải thích lạm phát là mức tăng giá trên phạm vi rộng, làm giảm khả năng mua hàng hóa và dịch vụ của một đơn vị tiền. Một mặt hàng tăng giá chưa tự chứng minh cả nền kinh tế có cùng mức lạm phát. Phải biết rổ hàng và trọng số của chỉ số được dùng.

Giả định rổ không đổi có giá 100 đơn vị tiền ở kỳ đầu và 110 ở kỳ cuối. Với 100 đơn vị tiền giữ nguyên, người mua từ chỗ mua được một rổ chuyển thành mua được 100/110 = 0,90909 rổ. Sức mua còn khoảng 90,91% mức ban đầu, giảm khoảng 9,09%.

Vì sao giá tăng 10% không đồng nghĩa sức mua giảm 10%?

Giá tăng dùng giá cũ làm gốc; sức mua của tiền cố định dùng giá mới ở mẫu số. Nếu hệ số giá là 1,10 thì hệ số sức mua là 1/1,10, không phải 1 − 0,10. Công thức mức giảm sức mua là 1 − 1/(1 + tỷ lệ tăng giá), với rổ giữ nguyên.

Đây là phép đo cho số tiền cố định, chưa tính tiền lương, lãi hoặc dòng tiền bổ sung. IMF phân biệt thu nhập danh nghĩa và sức mua thực. Nếu thu nhập thay đổi, cần so hệ số tăng thu nhập với hệ số giá; không áp kết quả của tiền mặt giữ nguyên cho mọi hộ gia đình.

Người chi nhiều cho nhà ở và người chi nhiều cho đi lại có thể cảm nhận khác nhau. Ghi rõ đang dùng CPI chung hay rổ chi tiêu tự lập. Rổ riêng hữu ích cho một mục đích cụ thể, nhưng không nên đổi tên nó thành tỷ lệ lạm phát chính thức.

Tiền mất giá khi đọc tỷ giá

Giả định tỷ giá từ 25.000 lên 27.500 VND cho một USD. Một USD mua được nhiều VND hơn: tỷ giá VND/USD tăng 10%. Ở chiều ngược lại, một VND mua được lượng USD bằng 25.000/27.500 = 90,91% so với trước, giảm khoảng 9,09%.

Cụm “VND mất giá 10%” có thể che mất chiều yết giá. Khi cần kết quả chính xác, viết đầy đủ đơn vị, hai mốc và cách tính. Không lấy phần trăm tăng của VND/USD rồi đặt nguyên con số vào tỷ lệ giảm của USD cho một VND.

Nghiên cứu IMF về tỷ giá và lạm phát phân tích sự truyền dẫn giữa chúng. Hai đại lượng có liên hệ nhưng không là cùng một chỉ số, cũng không mặc định thay đổi một-một. Bài không dùng dữ liệu của nghiên cứu đó để dự báo VND hay kết luận về chính sách hiện hành.

So với vàng là một câu hỏi khác

Giả định giá một đơn vị vàng từ 100 lên 120 đơn vị tiền, còn số tiền người quan sát giữ là 100. Lượng vàng mua được đổi từ một đơn vị thành 100/120 = 0,83333 đơn vị, tức còn khoảng 83,33%. Điều này chỉ nói quan hệ giữa tiền và vàng trong ví dụ.

Nó không chứng minh rổ hàng hóa tăng 20%, không đo toàn bộ sức mua nền kinh tế và không bảo đảm vàng luôn bảo vệ sức mua. Khi đọc biểu đồ giá vàng thế giới, phải nêu đồng tiền báo giá và thời điểm; giá quốc tế cũng chưa là giá mua bán trang sức trong nước.

Để tính sức mua của chính giá vàng theo một chỉ số giá, xem giá vàng danh nghĩa và thực. Để tách biến động vàng USD và tỷ giá, xem hai đầu vào khi quy đổi vàng. Đó là hai bài toán riêng, không nên gộp thành một tỷ lệ “tiền mất giá”.

Góc nhìn của Mr. Hero: hỏi mẫu số trước khi hỏi giải pháp

Một câu về tiền mất giá chỉ có thể kiểm tra khi biết tiền được so với gì, ở hai mốc nào và theo nguồn nào. Nếu ba báo cáo dùng ba mẫu số, kết quả khác nhau chưa chắc là mâu thuẫn. Nhận định này xuất phát từ các phép chia trên, không phải trải nghiệm đầu tư cá nhân.

Phiếu ghi tối thiểu gồm số tiền, vật so sánh, đơn vị giá, hai thời điểm và công thức. Giữ các ô này tách riêng trước khi bàn về tác động. Việc một đồng tiền giảm giá trị theo một thước đo chưa đủ cơ sở để khuyên một người chuyển tiền sang vàng, ngoại tệ hay tài sản khác.